De strijd om de Catalaanse onafhankelijkheid

Nijmegen, 9 oktober 2015

Op zondag 27 september 2015 won de separatistische coalitie “Junts pel Si” (Samen voor Ja) samen met de linkse separatisten van CUP een absolute meerderheid in het Catalaanse regioparlement te Barcelona. De coalitie heeft aangegeven dat het – na het behalen van een meerderheid – binnen achttien maanden unilateraal de onafhankelijkheid van Catalonië wil uitroepen. De Spaanse premier Rajoy wil graag met de Catalanen onderhandelen over de status van Catalonië, maar geeft aan dat de eenheid van Spanje wat hem betreft buiten kijf staat: “Zolang ik premier ben, staat de eenheid van Spanje, de nationale soevereiniteit en de vrijheid van alle Spanjaarden niet ter discussie.”

Wat ging er vooraf?

Met het einde van de dictatuur van Franco in 1978 werd in Spanje een democratische grondwet ingevoerd die de Spaanse natie omschrijft als een “onbreekbare eenheid” die het recht op zelfbestuur van de verschillende regio’s beschermt. Men trachtte het separatisme te ondervangen door een grote mate van decentralisatie door te voeren: Spanje werd opgedeeld in zeventien autonome regio’s en twee autonome steden met ieder een eigen parlement en regering.

Een lange tijd werd het Catalaanse separatisme overschreeuwd door de separatisten uit Baskenland. In vrij korte tijd is de Catalaanse onafhankelijkheidswens echter weer volop in de belangstelling gekomen. In 2006 was het Regiostatuut van Catalonië – een soort grondwet voor de regio – aan herziening toe. Het Catalaanse parlement had een concept-statuut middels een referendum aan de Catalanen voorgelegd. In dit concept werd ondermeer bepaald dat Catalonië een natie is, dat Catalaans de eerste taal is en dat veel bevoegdheden op het gebied van belastinginning aan de regio toekomen. De bevoegdheden op het gebied van belastinginning vloeiden voort uit de onvrede over de Catalaanse economische positie binnen Spanje: Catalonië is een rijke regio en netto-afdrager aan Spanje. In 2006 waren slechts enkele separatistische partijen actief in Catalonië, die hun kiezers opriepen tegen het concept te stemmen, omdat deze in hun ogen niet ver genoeg ging.

De Catalanen stemden massaal voor het concept-statuut (74%); ook het Spaanse parlement keurde het nieuwe statuut goed. De centrale regering van Spanje vond echter dat de regio zich te veel bevoegdheden had toegeëigend. Madrid vreesde ervoor dat in andere regio’s de roep om meer autonomie ook zou oplaaien. De regering besloot de kwestie daarom aan te vechten bij het Spaanse Constitutionele Hof. De Catalanen reageerden hierop uitzinnig; de roep om onafhankelijkheid werd in korte tijd heftiger. Men herinnerre zich de voetbalwedstrijden tussen FC Barcelona en Real Madrid waar op iedere 17 minuten en 45 seconden (in het jaar 1745 werd Catalonië formeel onderdeel van Spanje) de roep om Catalaanse onafhankelijkheid duidelijk te horen is. In 2010 sprak het Constitutioneel Hof zich uit: veertien bepalingen van het statuut moesten worden herschreven, waaronder bepalingen betreffende taal en financiën. Verder werd bepaald dat aan de definiëring van de “Catalaanse natie” geen rechtsgevolgen verbonden zijn. De legaliteit van deze uitspraak wordt in Catalonië overigens betwist.

De separatisten winnen terrein

Na de uitspraak van het Constitutionele Hof sloten Catalaanse partijen over het gehele politieke spectrum zich aan bij de onafhankelijkheidsbeweging, waardoor een separatistische parlementaire meerderheid ontstond. Op lokaal niveau werd een Vereniging van Gemeenten voor Onafhankelijkheid opgericht, waarin gemeentebestuurders een gezamenlijke lobby vormden. In 2011 had driekwart van alle Catalaanse gemeenten zich bij deze lobby aangesloten. In 2012 deed het Catalaanse parlement een intentieverklaring dat Catalonië een onafhankelijke staat binnen de Europese Unie moest worden. In datzelfde jaar vond een massademonstratie plaats in Barcelona, waar volgens het stadsbestuur 1,5 miljoen betogers op afkwamen (600.000 volgens de centrale regering in Madrid). Het parlement besloot in 2013 dat er een referendum nodig was om de toekomst van Catalonië te bepalen en dat geen kracht van buitenaf in de weg kon staan aan het zelfbeschikkingsrecht van het Catalaanse volk. Deze verklaring is door het Constitutionele Hof ongeldig verklaard.

Het referendum werd georganiseerd. De Catalaanse regiopremier Artur Mas – wiens partij zich pas na 2006 aansloot bij de separatisten – schreef een raadgevend referendum uit met daarin twee vragen: “Moet Catalonië worden aangemerkt als staat?”; in geval van een “ja-stem” op de eerste vraag: “Moet deze staat een onafhankelijke staat zijn?”. De centrale regering probeerde het referendum te blokkeren; het Constitutionele Hof verbood het referendum. Toch werd het referendum gehouden op 9 november 2014: Met een opkomst van 40% stemde 84% van de Catalanen zich uit voor onafhankelijkheid (ja-ja). Mas noemde de uitkomst een “lesje democratie voor de centrale regering”; de Spaanse premier Rajoy noemde het referendum “een blamage, omdat tweederde van de Catalanen zich onthield van stemmen.”

Het referendum werd illegaal verklaard. Zodoende doopte premier Mas de parlementsverkiezingen van september 2015 om tot een “nieuw referendum voor onafhankelijkheid”. Separatistische partijen vormden de coalitie "Junts pel Sí" (Samen voor Ja) en Mas kondigde aan dat het parlement unilateraal de onafhankelijkheid zou uitroepen, wanneer zijn coalitie een absolute meerderheid in het parlement zou behalen. Op zondag 28 september 2015 won hij 62 van de 135 zetels in het parlement. Tezamen met andere separatisten van de linkse CUP (tien zetels) beschikt de coalitie nu over een absolute meerderheid in het parlement.

Wat nu?

Na de verkiezingsuitslag reageerde Rajoy stellig dat ieder onafhankelijkheidsreferendum zou worden geblokkeerd. Ook een unilaterale onafhankelijkheidsverklaring zal niet worden geaccepteerd. De premier is absoluut bereid te onderhandelen over een nieuwe verdeling van bevoegdheden, maar “de eenheid van Spanje (…) staat niet ter discussie”. Rajoy werkt momenteel aan een spoedwet, waarmee de Spaanse regering de macht in Catalonië kan overnemen en de regionale regering kan ontzetten. Verder werden Mas en een aantal andere regeringsleden op 29 september jl. in staat van beschuldiging gesteld wegens het illegaal organiseren van een referendum, ambtelijke ongehoorzaamheid en het misbruiken van overheidsgeld voor een eigen politieke agenda.

Mas zal nu zijn best moeten doen een coalitieregering te vormen met de linkse CUP. Deze partij is nodig voor een parlementaire meerderheid, maar heeft de afgelopen jaren eigenlijk vooral het beleid van de regering-Mas bekritiseerd. Het vormen van een werkzame coalitie is dus een lastige opgave.

Kan Catalonië in de toekomst lid worden van de Europese Unie?

De wens van de separatisten dat Catalonië een land binnen de EU wordt, vormt een volgende drempel. Rajoy stelde in 2014 reeds dat een eventuele toetreding van een onafhankelijk Schotland (dat destijds ook een onafhankelijkheidsreferendum organiseerde) de instemming vereist van alle Europese lidstaten. Dit standpunt werd bevestigd door Manuel Barroso, destijds voorzitter van de Europese Commissie. De Catalanen vrezen ervoor dat Spanje iedere toenadering van een onafhankelijk Catalonië tot de Europese Unie zal blokkeren. Wanneer een onafhankelijk Catalonië niet zal kunnen toetreden tot de EU, zal dat tot veel praktische problemen leiden: Welke munt mag worden gebruikt? Kunnen de grenzen open blijven? Welke regelgeving is van toepassing?

Conclusie

Kortom, de Catalaanse onafhankelijkheidsdroom is springlevend, maar heeft nog een lange weg te gaan. Linksom of rechtsom zal uiteindelijk de medewerking van Spanje moeten worden gezocht. Mocht Spanje de poot stijf houden, dat is het de vraag of de situatie zal escaleren of langzaamaan uitsust. De spoedwet van Rajoy en een eventuele uitvoering daarvan zal in ieder geval niet bijdragen aan een deëscalatie. De vraag is of beide partijen uiteindelijk samen om tafel gaan, of het laten uitlopen op een harde confrontatie, met alle gevolgen van dien.

Relevante media omtrent het bovenstaande artikel: NOS, Trouw, NRC, La Vanguardia.


Deze beschouwing werd op 9 oktober 2015 gepubliceerd in het JFV-verenigingsblad Bulletineke Justitia